Goude \'vefe... lennegezh e brezhoneg

Goude \'vefe...                                                      lennegezh e brezhoneg

Mil bloaz e pado

I

 

ź ů rak n'eus ket ganimp lŕr tanav evel an hini ac'h a d'ober an istorourien lovr-se ! N'hon eus ket aon o tisklŕria˝ kement-ma˝ dirak an holl ama˝ : Hitler ne oa ket tamm ebet an euzhvil a zen a gaver el levrio¨ a implijer peurvuia˝ er skolio¨, ne oa ket ken fall evel ma vez kontet deomp gant an istor ofisiel ! Petra zo kaoz 'ta ? Selaouit : gant ar re eo aet ar maout gante an hini e vez skrivet an istor ; gant se eo diskouezet ar FŘhrer dimp diouzh savboent Staline hag ar Saoz-Amerikaned.

    ź Lakat an dud da gredi˝ edo ar gwir gante pa oant savet enep d'an Drivet Reich, set' aze o fal ! Arabat neuze lavaret e oa eus an Aotro¨ Hitler un den talvoudus hag en doa graet trao¨ mat evit e vro hag evit Europa a-bezh da-heul. Er c'hontrel, dav eo diskouez an darvoudo¨ war o zu falla˝, war o zu spouronusa˝, ar pezh na zihanont ket d'ober gant sikour o brizh-istorourien, pe 'vefe en o levrio¨ pe en o abadenno¨ tele, a vez skignet a-hed an dez gant chadenno¨ zo.

    ź Gwir eo, ouzhpenn trao¨ mat en doa graetů a˝fin, pa lavarin gwelloc'h, ouzhpenn ren e obero¨ a-benn beza˝ deut mat d'ar muia˝ a dud en doa graet. N'ankouait ket e oa c'hoarvezet kement-se e-kerzh ur brezel ; piv, pesort bro, pesort arme, da-ge˝ver mareo¨ kriz evel-se, na vezont ket rediet da vont war un hent ha ne vije ket bet dibabet gante paneve ne oant ket evit ober mod-all ? War-fed ar c'hampo¨, lakomp : ha n'eus ket bet serret estra˝jourien e kampo¨ sort-se gant ar re all ivez, abalamour ma oant estra˝jourien ? Ho pezet so˝j eus ar Japaned a oa o veva˝ en Ameriků

    ź Setu, tudo¨, erru eo poent bras adskriva˝ hon istor penn-da-benn, ar pezh n'hallfomp ket ober anez skarzha˝ kuit eus hon sperejo¨, eus hon levraouego¨, tout ar gevier omp bet laket da lonka˝ ha da dourlonka˝ e-doug ar c'hant vloaz tremenet. Sellomp pizh, glan ha neptu hon daoulagad, hon daoulagad net pa n'int ket saotret gant an drougspered saoz-amerikan ľ sellomp pizh ouzh an dihello¨ a oa chomet e dalc'h un nebeud tud, hag a vire ouzh an dud all a lenn anezhe.

    ź Diwar neuze e vo gallet mont war-raok gant an demokratelezh ha degas brud en-dro d'ar re a zo bet tamallet e gaou. Ne vo ket aezet dalc'hmat, rak ur ring eo deut tachenn an Istor da veza˝, en em ganna˝ a refomp avat ken a gouezho hon enebourien !

    ź Hiziv ema˝ an devezh bras, an devezh ma 'c'h omp-ni gouest, an istorourien zo ac'hanomp, da zisplega˝ ar wirionez d'an holl hep tamm mezh ebet ! ╗

 

    Diskenn diwar al leurenn a reas ar c'helenner Gwegan, prezidant Unvaniezh ar Gelennerien Istor, dour en e zaoulagad hag int tan-foeltr enne tout. Krenet he doa e vouezh, hogen dres ar pezh a faote, rik, na re na re nebeud. Un dodion spontus a oa er sal, hopadenno¨, daouarnio¨ o strakal forzh pegement. Gwegan ne gleve ket an trouzio¨-se avat. Edo e spered penn-da-benn gant ur so˝j, hini e dad-io¨ bet fuzuilhet e 1944 gant kaimanted hag a rae rezistanted anezhe o-hunan.

 

 

II

 

Notenn deus perzh an SS-ObersturmfŘhrer Merventz, karget da gontrolli˝ an embann er yezho¨ keltiek ; d'an SS-StandartenfŘhrer Hermann, Abwehroffizier evit Taolead ar C'horn˘g.

 

Danvez : Skleur al loar, gant Reinhardt Kerjekel, romant, 157 p.

 

Da-heul an notenn-ma˝ : ur gopienn deus ar bajenn 7.

 

Nevez zo o deus bet digarez hon servijo¨ da lenn an danvez romant-se. Kaset e oa bet, dre ar post, d'an ti-embann Avel Yud.

Difennet ez eus ganeomp embann anezha˝. Ne oa ket tud Avel Yud (hag a zo feal d'ar Reich) e-so˝j d'en ober forzh penaos, ar pezh a gomprenfoc'h hep mar pa 'po sellet ouzh an dihell ama˝-kevret.

Er bajenn-se ľ niverenn 7 an dornskrid ľ e kaver ur skwer vat deus tro-spered treuz hag enep-broadel an oberour.

Berr-ha-berr : c'hoarveza˝ a ra en Europa en amzer da zont, a-benn hanter-kant vloaz bennaket. N'eo ket ur romant skiant-faltazi da vat evit afer-se. E-kreiz ar jeu ema˝ ar c'helenner Gwegan, un istorour hag a zo o klask adlakat ar wirionez en he reizh war-fed an Drivet Reich hag Adolf Hitler e-hunan (rak en Europa-se n'eo ket tremenet an Istor tre evel m'eo tremenet e gwirionez ; ukroniezh a vez graet deus se 'gav din).

War-zigarez difenn memor tad-kozh hon FŘhrer avat ne ra nemet taga˝ anezha˝ vil. Ha diwar-se taga˝ e vab-bihan e-hunan, Siegfried II.

Graet eo ar romant evit trubardi˝ al lennerien pa n'eo ket diazezet war an Istor gwir, war un Istor faltazius adsavet gant ar skrivagner penn-da-benn ne lavaran ket. Ijin en deus moarvat. Ijin implijet fall avat :

─ Diskaret e vefe bet ar Reich 60 vloaz zo, e 1945 eta.

─ Ar re a vefe aet ar maout ganto a zo un unvaniezh aveek ken-ha-ken : U.S.A., Breizh-Veur hag U.R.S.S. ! Ken droch eo ar so˝j-se ken e vefe peadra da lakat an holl da c'hoarzhin, paneve e c'hallfe displijout kaer d'hon mignoned amerikan ha saoz ma teufent da lenn kemend-all a sotonio¨. Pec'hed e vije terri˝ an emglev etre ar Stado¨-Unanet, Breizh-Veur hag ar Reich, ha neuze terri˝ war un dro ar peoc'h peurbadel er Bed a-bezh. Anat deoc'h n'eus ket ezhomm skrido¨ seurt-se da zegas nerzh d'an nebeud bolchevisted, kuzhet c'hoazh e Taolead ar Reter, hag a zo o klask adsevel an U.R.S.S. a oa bet revinet e 1943.

Ś Ober a ra anv deus ar c'hampo¨, ar pezh zo difennet gro˝s.

─ Gwasha˝ pezh zo : hervez romant R.K. en defe en em zistrujet Adolf Hitler e 1945ů

 

N'an ket da gonta˝ pep tra deoc'h. Trawalc'h ho peus lennet 'm eus aon.

Arabat lezel tud evel-se da embann o so˝jo¨ hag e ranker taoler anezho en toull-bac'h, ha buan.

Kement-se zo kaoz e sachan evezh ho servijo¨ war an den-se, Reinhardt Kerjekel (un anv-pluenn kazi sur). N'anavezomp netra diwar e benn, setu e vefe mat deoc'h klask goűt piv eo, daoust hag e-hunan ema˝ peotramant ha tud all a vefe ganta˝, hag ur strollad dispac'herien a vefe pennkaoz.

Gallout a rit dont ama˝ da studia˝ pizh kement dihell a zo en hon c'herzh evel-just.

 

 

III

 

Pennad tennet diwar levr e˝vorenno¨ Bernez ar Gov[1], Troio¨-kaer ur flaner, eil pennad (ar bloavezhio¨ 50) ľ embannet gant Ar Feuskenn, Montroulez, 1997.

 

    Ne ouien ket re petra d'ober pa'm boa kavet Telo [2] da-ge˝ver dez-ha-bloaz Gouarnour Breizh e Roazhon. Tud a oa ene, ur spont. Nag e vije bet kemend-all o vont a-du gant ar Reich deus talek ar penn kenta˝, ne oa ket padet ken pell ar brezel. Anez komz deus an derroristed dre ama˝ na vijent ket bet ken kre˝v a-dra-sur. Pa oa aet ar maout ganeomp avat, set' aze e oa un afer all ! Leun-kouch sal vras Breujo¨ Breizh Kozh : ofiserien SS a-leizh evel-just (lod disoudardet eveldon), penno¨ bras ar Strollad Broadelour, bourc'hizien kreiz-kŕr, aktourien hag aktourezed, skrivagnerien ha kazetennerien a bep sort. En o mesk e oa Telo, n'am boa ket bet digarez da welet abaoe moamp kuitaet al Lejion hon-daou 'tro ar memes mareo¨. Ha he˝v buan a-walc'h da ginnig din mont da labourat ganta˝ evit ar gelaouenn Saezh & Skizh, evel ma oa skrivet war ar golo. Da neuze ne oa nemeti a-fed kelaouenn lennegel e brezhoneg. O tihan beza˝ krouet e oa, abalamour da rei˝ la˝s d'an arz broadel nevez, da-heul an urzh nevez. Arz nevez ľ ret eo lÔret buan. Ne veze ken kaoz nemet deus Kelted Kozh, deus hŕrezh hon hendado¨. Ar gizio¨ "nevez", evel ar skiant-faltazi degaset da-heul lanvad an "amzer-da-zont" deut deus an Itali, ne oant nemet mojenno¨ an Henamzer pe ar Grennamzer addreset. Sketla Segobrani war vourzh ur fuzeenn nukleer, ha mat pell zo. Embann a rae SS, ouzhpenn danevello¨ ha barzhonego¨, pennado¨ war an istor, an arzo¨, ha me 'oar-me. Ezhomm a oa unan bennaket da sikour Telo da sevel notenno¨ diwar-benn al levrio¨ nevez-deut er-maez, ar filmo¨, ar pezhio¨-c'hoari ľ un dachenn hag a oa diouzh ma doare, dres. Setu am boa asantet kenkent, hag e voen pedet da vont d'un emvod eishtez war-lerc'h. Se a zlee beza˝ e miz Kerdu 1950, da deir eur goude lein. Ar wech kenta˝ e oa din da astenn ma fri e-barzh kuzul ur gazetenn, ha delc'het am eus so˝j mat deus an dez-se na beza˝ zo aet ouzhpenn hanter-kant vloaz hebio¨ Sach-blev ken a oa ! Gwir eo zo degouezhet ganin abaoe gwelet cheuio¨ gwashoc'h c'hoazh etre arzourien (alies a-walc'h genaoueien en em lake da arzourien o-hunan beke-goűt ne vefe ket graet gant ar re all), met ar wech kenta˝ an hini 'oa hag e-seů

    Pemp e oamp en-dro d'an daol : Jakez Daniel, ar rener, Yuna Morzhadeg, ar sekretourez, Goulven Colas de VildÚ-BouÚtard, Telo ha me. An holl e oamp e-barzh Strollad Broadelour Breizh evel-just. Biken ne'm bije so˝jet, o welet ar paotr yaouank bras-se a oa oc'h ober Colas de VildÚ-BouÚtard, diasur e stumm, bisteod un tamm anezha˝, e vefe deut da veza˝ sekretour-meur Kuzul ar Broio¨ Dizalc'h e Berlin tregont vloaz war-lerc'h. Kaozeet e oa bet deus meur a dra, e-serr eva˝ bep a vannac'h gwin gwenn : niver ar goumananterien a oa o kreski˝, lizherio¨ al lennerien, ar pennado¨ da veza˝ laket en niverenn da zont. Adlennet e vefe pep tra gant ar Bodad-Kontrolli˝ evel-just. Met forzh penaos, cha˝chet pe lemet e vefe bet deja ar pezh en dije gallet displija˝ dezhe.

    Ne oaran ket pegeit a oa e oamp ene, bepred moamp lonket teir boutailhad win, hag o vont war he c'hostez e oa ar bedervet. Krog e oa Jakez da boueza˝ butun e doare ma oa tremenet e adgro˝j war-c'horre e c'hro˝j d'ober ur pezh advuzell dezha˝. Ar penn boultouz vil-se a rae din so˝jal er stal-besked a oa e penn-trao˝ ar ru hag er pezh e oan e-sell da brena˝ enni. E-pad ar c'heit-se e oa Yuna o tibuna˝ arridennado¨ chifro¨ (ar c'ho˝cho¨ moarvat). Mont plaen-ha-plaen a rae ar jeu eta, pa voe laket ar gaoz war un dornskrid nevez-kaset deomp. N'on ket bet evit kompren gwech ebet d'ober petra pa zlee ar skrivagner gouia˝ n'halle den ebet embann un hevelep skrid. Un danevell berr a-walc'h e oa (met trawalc'h da blanta˝ reuz, ha luziet-mat ivez), gant Gwendal Lennon, am boa bet digarez da lenn tammo¨ trao¨ ganta˝ ur wech bennaket. Div lodenn ac'h ae d'ober anezhi.

    Sa˝set e oa al lodenn genta˝ da veza˝ tennet diwar ur romant hag a c'hoarveze en amzer da zont, ma oa un istorour bennaket oc'h esa difenn hŕrezh Adolf Hitler, brud fall ganta˝ war a seblante. Diouzh ar pezh am eus so˝j, ijinet en doa darvoudo¨ istorel na oant ket he˝vel tamm ebet ouzh ar re wir. Founnus e vije aet hon Zrivet Reich da get (a-raok 1950 a gav din), abalamour ma vije en em glevet Stalin hag an Amerikaned enepta˝ ! Diwar-se eo hŕ-int a vije o ren ar jeu asambles en Europ, hag o skriva˝ an istor ivez (setu Hitler ne vije ket deut mat).

    An eil lodenn ne oa ket tamm memes mod : un espes notenn deus perzh ur bodad kontrolli˝ bennaket, diwar-benn ar romant ac'h ae d'ober lodenn genta˝ an danevell. Kavout a ra din e tremene d'ar c'houlz ma oamp o veva˝. Pa lÔran deoc'h e oa luziet ! Ha degas a ran da so˝j deoc'h am boa lennet kement-se ouzhpenn hanter-kant vloaz zo ! Goulennet e veze en notenn pas embann ar romant ha kas ar skrivagner d'an toull evit e so˝jo¨ enep nazi. Ne oa ket lec'hiet an eil lodenn-se er bed gwirion kennebeud. Ar brezel ne vije ket tremenet tre evel ar wirionez, abalamour d'un dra a bouez : un emglev a vije bet abred a-walc'h gant ar Saozon hag an Amerikaned. Evit ar re yaouank n'eo ket ur gwall dra marteze, evidomp avat e oa. Na pa 'c'h a mat ar jeu etre ar Reich hag an U.S.A. war-lerc'h Skrid-Emglev Dulenn, e oa ar c'hontrel er bloavezhio¨ 50 ha 60, da vare ar "Brizh Vrezel".

    Bepred, sach a oa bet etrezomp. Neket abalamour da c'hoűt hag embannet e vefe, peogwir e oa splann deomp ne vije ket, en mod ebet ľ ur skrid revizionist, na petra 'ta ! Da zigenta˝, disput a rae ar servijo¨ kontrolli˝ an embann, sklaer e oa. Brema˝ eo dousaet o doareo¨, met da neuze, kredit ac'hanon ! Ober a rae goab ouzh ar FŘhrer, beket ijina˝ ur mab-bihan dezha˝ hag a vefe graet Siegfried pe Parsifal diouta˝. Kaoz a oa ivez deus ar c'hampo¨. Un nebeud bloavezhio¨ zo eo bet lesket an istorourien da labourat war se, da-heul Kendalc'h an N.S.E.A.P. e Zurich e 1971, a-raok se ne oa ket dioute en-ofisiel. Ha war ar marc'had diskouez an Amerikaned evel mignoned deomp, pa oant c'hoazh hon brasa˝ enebourien, evel am eus skrivet uhelloc'h.

    Nann, ne oamp ket a-du an eil gant egile evit un dra : ha dav e oa deomp kas kelo¨ d'an R.S.H.A.[3] ? Yuna, hag a veze c'hoariet bep yaou da noz gant NŘ▀baum, unan deus penno¨ bras ar polis e Breizh, a oa prest d'en ober. Goulven Colas, goude ma seblante beza˝ ur paotr gouher ha sioul beked-henn, en doa dispaket tout e daeroni, tout e vulum a-daol-trumm : ur vezh e vefe lesken fouta˝ goab ouzh Tud Veur, ne oa ket ar Reich, ar Stad peurechu ma oa unan, pimpatrom ar glander, ne oa ket evit gouza˝v an distera˝ loustoni en e greizon ľ ha kement-se a oa kaoz e oa ranket dic'hasta˝ an Europ e-pad ar brezel, hag e oant kontant d'adstaga˝ ganti ma ve ezomm c'hoazh ! Ken moamp so˝jet, peogwir n'ae ket da frikota˝ gant NŘ▀baum pe unan deus e go˝sorted (a˝fin, piv 'oar ?), e oa bet laket e-barzh kuzul ar gazetenn abalamour da he˝cha˝ anezhi war an tu mat ha da spia˝ an dud kement hag ober. Evit Telo, Jakez (dihun mat an taol-ma˝ daoust m'en doa poan o tisklipa˝ gant e c'heno¨ druz) ha me a gave deomp ne oa ket deomp-ni da fretoulat an dud, ha n'eo ket ur skrivagner dister evel Gwendal Lennon en defe laket ar Stad en arvar, forzh penaos ne vefe ket embannet e dra, ha peoc'h gant se. Setu tri a-ziwar bemp, ha peogwir e oa un tamm muioc'h a bouez ganeomp (Telo ha me) gras d'hon div Groaz Houarn evel pa vijent reo¨ blom, e voe divizet tevel a-benn ar fin kont. Ne oa ket echu an afer evit kello-se, evel ma c'haller divina˝ evel-just. An dez war-lerc'h e voe serret Lennon gant ar Gestapo, ha n'eus ket bet klevet komz diwar e benn abaoe. N'eo ket bet ur gwall goll evit al lennegezh, met memes tra.

 

 

Sylvain Botrel  VII.07



[1] Ganet e 1919 e Karnoed. Aet e 1941 e-barzh al Lejion "Breizh ha Reich", ma voe laket da SS-HauptsturmfŘhrer. Ar strollad-se an hini a blantas ar banniel nazi war doenn ar C'hremlin e 1944. Goude beza˝ bet disoudardet e 1949 e tarempredas skrivagnerien hag arzourien Breizh a-raok mont da gannad da Roma, Istanbul, Madrid ha Buenos-Aires. Distro eo da Vreizh abaoe 1985.

[2] Telo Boser, skrivagner ha realizatour.

[3] Reichsicherheitsdiensthauptamt : Burev Kreiz evit Surentez ar Reich, da lÔret eo ar polis.



20/12/2007
1 Poster un commentaire

A dÚcouvrir aussi


Inscrivez-vous au blog

Soyez prévenu par email des prochaines mises à jour